Koń nie jest stworzony do noszenia jeźdźca.

Dobrostan koni to dziś fraza odmieniana przez wszystkie przypadki. I bardzo dobrze.

Zbyt wczesne zajeżdżanie, zbyt intensywny trening, patenty, ciasno zapinane skośniki i nachrapniki. Konie, które mają chodzić szybciej, wyżej, bardziej efektownie, bo człowiek chce osiągnąć kolejny sportowy cel.

Nie zatrzymujmy się jednak tutaj, bo nasuwa się kolejne pytanie.

Skoro jazda konna może koniom szkodzić, może najlepiej byłoby w ogóle jej zaprzestać?

Takie głosy rzeczywiście pojawiają się w dyskusjach o przyszłości jeździectwa. Także na poziomie europejskim coraz więcej mówi się o ochronie koni przed nadmierną pracą i niewłaściwym treningiem. Nie ma jednak potwierdzonej propozycji Komisji Europejskiej, żeby zakazać samej jazdy konnej. Oficjalne dokumenty idą raczej w kierunku poprawy warunków utrzymania, treningu i użytkowania koni.[1]

Zostawmy politykę. Załóżmy, że rzeczywiście przestajemy jeździć.

Czy koń bez jeźdźca automatycznie będzie zdrowszy?

Nie jest to takie oczywiste.

Koń, na którym nikt nie jeździ, nie staje się od tego automatycznie zdrowszym koniem.

1. Koń nie urodził się z miejscem na siodło

Często słyszymy, że koń nie został „zaprojektowany” do noszenia człowieka.

Koń rzeczywiście nie wyewoluował po to, żeby wozić nas na grzbiecie. Jego ciało powstało do życia czworonożnego zwierzęcia: chodzenia, biegania, pasienia się, uciekania przed zagrożeniem.

Człowiek na grzbiecie jest dodatkowym obciążeniem. I można to zmierzyć.

Badania pokazują, że obecność jeźdźca zmienia ruch końskiego grzbietu oraz sposób, w jaki koń się porusza. Zmieniają się między innymi ruchy odcinka piersiowego i lędźwiowego kręgosłupa oraz rozkład sił działających przez siodło.[2][3]

Czy z tego wynika, że siedzenie na końskim grzbiecie musi mu szkodzić? Nie. Ciało żywego organizmu nie jest konstrukcją, którą można wyłącznie „zużyć”. Reaguje na obciążenie i potrafi się do niego przystosowywać.

My też nie urodziliśmy się ze sztangą w rękach. A jednak wiemy, że jeżeli chcemy zachować sprawność przez długie lata, potrzebujemy odpowiedniego wysiłku. U ludzi większa siła mięśniowa jest wyraźnie związana z niższym ryzykiem zgonu, także po uwzględnieniu poziomu aktywności fizycznej czy wydolności krążeniowo-oddechowej.[18][19]

Z końmi zasada jest podobna. Kość reaguje na obciążenie. Mięśnie reagują na trening. Stawy potrzebują ruchu, żeby prawidłowo funkcjonować. Ścięgna również podlegają adaptacji, choć nie robią tego dokładnie tak samo jak mięśnie.[4][5]

Oczywiście koń porusza się również bez nas. Powinien mieć możliwość swobodnego ruchu przez dużą część doby. Tylko że swobodny ruch i zaplanowany trening to nie jest dokładnie to samo.

Koń na padoku spędza sporą część czasu na żerowaniu, staniu i spokojnym przemieszczaniu się. Nie układa sobie programu budowania konkretnej siły, wydolności czy koordynacji. Nie musi tak jak jego przodkowie uciekać przez drapieżnikami. Sam dostęp do padoku nie oznacza więc, że organizm dostanie wszystkie bodźce potrzebne do utrzymania wysokiej sprawności.

Trening takie bodźce dostarcza.

I tutaj pojawia się odpowiedzialność człowieka za to, że konia udomowiliśmy i od tysięcy lat wykorzystujemy do pracy. Trening powinien być dostosowany do wieku, zdrowia, budowy, aktualnej kondycji i możliwości tego konkretnego konia.

Jeżeli marzeniem jeźdźca jest Grand Prix, a najlepszym możliwym celem dla jego konia jest zdrowe chodzenie po lesie, koń nie ma żadnego obowiązku realizować marzenia właściciela.

Jeżeli oba cele się spotykają — świetnie.

Koń nie urodził się z miejscem na siodło. Skoro jednak na nim siadamy, naszym zadaniem jest przygotować jego ciało do tego, czego od niego wymagamy.

Współczesny koń domowy nie jest też dokładnie takim samym zwierzęciem jak jego przodkowie sprzed tysięcy lat. Człowiek przez bardzo długi czas wybierał do hodowli konie przydatne do konkretnych zadań. Badania dawnych genomów wykazały silną selekcję cech związanych między innymi z lokomocją i zachowaniem w okresie rozwoju użytkowania koni przez ludzi.[6]

Nie wyhodowaliśmy przez to „grzbietu do siedzenia”. Zmieniały się jednak również cechy końskiego ciała i sposób poruszania się. Samo obciążenie nadal nie daje nam odpowiedzi. Trzeba zobaczyć, co ono robi z ciałem konia.

Czy dzięki niemu koń staje się silniejszy, sprawniejszy i bardziej atletyczny? Czy zaczyna przeciążać stawy, kompensować ruch, tracić prawidłową pracę mięśni i z czasem nabawiać się problemów ortopedycznych?

To są dwa zupełnie różne scenariusze.

2. 60 kilogramów nadal waży 60 kilogramów

Dobry jeździec ważący 60 kg nie staje się nagle lżejszy.

Koń nadal ma na grzbiecie 60 kg. Znaczenie ma jednak to, co dzieje się z tymi 60 kilogramami w ruchu.

Jeździec może być w równowadze z koniem. Może podążać za jego ruchem, stabilizować własne ciało i nie przerzucać swojej masy chaotycznie do przodu, na bok czy na jedną stronę.

Może też robić coś odwrotnego. Badania biomechaniczne pokazują, że postawa, równowaga, symetria i sposób poruszania się jeźdźca wpływają na cały układ koń–jeździec. Różne pozycje człowieka zmieniają również naciski pod siodłem i ruch końskiego grzbietu.[2][3]

Kolejna rzecz: 60 kg stojące nieruchomo na wadze to nie to samo co 60 kg poruszające się podczas kłusa, galopu czy skoku. W badaniu jeźdźców w kłusie chwilowe pionowe siły działające pomiędzy jeźdźcem a grzbietem konia dochodziły do około 2,5–3 razy ciężaru ciała jeźdźca, zależnie od sposobu jazdy.[7]

Nie oznacza to, że człowiek nagle „waży trzy razy więcej”. Pokazuje natomiast, jak duże mogą być chwilowe siły powstające podczas ruchu. Przy skokach obciążenia również potrafią być bardzo duże. W jednym z badań podczas lądowania po skoku jedna z przednich kończyn przyjmowała chwilowo siłę dochodzącą do około dwukrotności ciężaru całego konia.[8]

Dlatego sprawność jeźdźca nie jest wyłącznie jego prywatną sprawą. Jeżeli wymagamy od konia siły, równowagi i koordynacji, sami również powinniśmy nad nimi pracować.

Koń nosi nasze kilogramy. W ruchu musi jeszcze poradzić sobie z tym, gdzie je rozkładamy i jak nimi poruszamy.

3. Czy jazda może poprawić jakość życia konia?

Nie mamy badania, które pozwala powiedzieć:

„Prawidłowo jeżdżony koń żyje o pięć lat dłużej”.

Wiemy natomiast, że trening wpływa na mięśnie, kości, stawy, układ krążenia i metabolizm.[4][5][9]

Sprawność przydaje się koniowi nie tylko podczas godziny treningu. Musi dojść do wody. Podejść do stada. Wejść w interakcję z jego członkami. Wstać po leżeniu. Przejść po nierównym terenie. Obrócić się. Pobiec. Utrzymać równowagę, kiedy się poślizgnie. To wszystko wymaga sprawnego układu ruchu.

Dlatego dobrze prowadzony trening może mieć znaczenie także wtedy, kiedy koń nie startuje w żadnych zawodach.

U starszych koni nie zaleca się automatycznie rezygnacji z ruchu tylko ze względu na wiek. Konie mogą pozostawać aktywne długo po piętnastym roku życia, choć wysiłek trzeba dostosowywać do zmian zachodzących w starzejącym się organizmie.[10]

Zatem co jest celem treningu? Odpowiem chytrze: to zależy.

Możemy mierzyć sukces procentami, wysokością przeszkód i klasą konkursu. Możemy też patrzeć, czy koń przez kolejne lata pozostaje silny, sprawny i zdolny do komfortowego poruszania się.

Najlepszym wynikiem treningu nie zawsze jest wyższa klasa. Na pewno jest nim sprawny dwudziestolatek.

4. Ile koń jest w stanie unieść — nie tylko na grzbiecie?

Organizm potrafi się przystosowywać. Nie potrafi jednak przystosować się do wszystkiego. Kość, chrząstka, mięsień i ścięgno reagują na obciążenie inaczej.

Przy dobrze dobranej dawce treningu w tkankach zachodzą zmiany adaptacyjne. Jeżeli intensywność pracy przekracza ich możliwości, pojawiają się mikrouszkodzenia, a dalej mogą pojawić się zmiany patologiczne.[4][5]

Nie da się więc ocenić treningu tylko po liczbie dni w tygodniu. Pięć treningów może być dobrze zaplanowanych. Trzy mogą być za ciężkie.

Liczy się rodzaj wysiłku, jego intensywność, liczba powtórzeń, podłoże, przygotowanie konia, jego zdrowie, odpoczynek oraz to, co robi jeździec.

Kość, ścięgno i mięsień nie wiedzą, że za trzy tygodnie są zawody.

Do tego dochodzi sprzęt. I tutaj zamiast mówić ogólnie, że „sprzęt jest zły”, można coś rzeczywiście zmierzyć.

W badaniu opublikowanym w Equine Veterinary Journal mierzono nacisk różnych rodzajów nachrapników na kość nosową i żuchwę. Przy luzie jednej szerokości palca lub mniejszym ciśnienie wyraźnie rosło w porównaniu z nachrapnikami zostawiającymi 1,5–2 palce luzu.[11]

To dobry przykład tego, dlaczego rozmowa o dobrostanie nie musi sprowadzać się do:

„zakazać jazdy albo pozwolić na wszystko”.

Pomiędzy tymi skrajnościami jest ogromna przestrzeń na konkretne zasady oparte na tym, co wiemy o końskim ciele. Nie oznacza to, że nauka każe zakazać wszystkich nachrapników albo że istnieje jedno idealne wędzidło dla każdego konia. Oznacza, że niektóre praktyki da się badać, mierzyć i stawiać im granice.

5. Co właściwie dzieje się w organizmie podczas treningu?

Najłatwiej zauważyć mięśnie.

Regularna praca zmienia ich strukturę i sposób działania. Mięśnie mogą zwiększać siłę, zmieniać zdolność do wykorzystywania energii i tlenu oraz dostosowywać się do rodzaju wykonywanego wysiłku.[9]

Popularne tłumaczenie mówi, że trening „powoduje mikropęknięcia w mięśniach”, które później zrastają się większe i mocniejsze. To duży skrót, ale obrazuje.

Wzrost siły i rozwój mięśni są wynikiem całego procesu adaptacji: bodźca mechanicznego, zmian metabolicznych, syntezy białek i późniejszej przebudowy tkanki.

Kość także się przebudowuje. W badaniach koni trening powodował wzrost gęstości kości w miejscach poddawanych dużym obciążeniom. Jednocześnie przy zbyt intensywnej pracy adaptacja może przejść w mikrouszkodzenia i zmiany chorobowe.[4] Ścięgna reagują jeszcze inaczej. Ich przebudowa nie przebiega tak szybko jak adaptacja wydolności czy mięśni.[4][12]

Regularny wysiłek wpływa również na układ odpornościowy. Badania wskazują, że umiarkowany trening może korzystnie wpływać na mechanizmy obronne organizmu, natomiast bardzo intensywny lub długotrwały wysiłek oraz przetrenowanie mogą działać w przeciwnym kierunku.[13] Regeneracja jest więc częścią treningu.

Trening daje organizmowi bodziec. W czasie odpoczynku organizm ma możliwość na ten bodziec odpowiedzieć. Poszczególne elementy końskiego ciała nie robią tego w tym samym tempie. Koń może już wydawać się świetnie wydolny. Może mieć dużo energii i dobrze radzić sobie oddechowo. To jeszcze nie znaczy, że jego ścięgna, stawy i kości są już przygotowane na taki sam wzrost obciążenia.

Serce, mięśnie, kości i ścięgna nie uczą się treningu w tym samym tempie.

6. A co z młodymi końmi?

Tutaj dyskusja robi się szczególnie gorąca.

Często słyszymy, że na konia nie wolno wsiadać przed ukończeniem czterech lat, ponieważ jego szkielet nie jest jeszcze „zamknięty”. Prawdą jest, że młody koń nadal się rozwija. Nie istnieje jednak jeden dzień, w którym cały jego układ ruchu nagle staje się dojrzały.

Co więcej, badania nad młodymi końmi pokazują, że

kontrolowany ruch podczas wzrostu jest potrzebny do prawidłowego rozwoju układu ruchu.

Brak odpowiedniego obciążenia także może być niekorzystny.[12][14]

W badaniach koni pełnej krwi rozpoczęcie treningu w młodym wieku nie wiązało się automatycznie z krótszą karierą. Konie osiągające określone etapy treningowe jako dwulatki miały w badanej populacji dłuższe kariery wyścigowe niż konie rozpoczynające później. Autorzy podkreślali jednak, że badanie obserwacyjne nie udowadnia prostego związku przyczynowego.[15] Nie jest to argument za ciężkim zajeżdżaniem dwulatków.

Jest to argument przeciw bardzo prostemu równaniu:

młody koń + obciążenie = szkoda.

Rozwijające się ciało potrzebuje bodźców, ale takich, które są dopasowane do etapu rozwoju i przygotowania konia. Szczególnej ostrożności wymaga moment, kiedy do młodego konia dokładamy ciężar jeźdźca, powtarzalny trening i ewentualne problemy z równowagą człowieka. Badania nad tkankami młodych koni pokazują, że ilość i intensywność obciążenia w okresie wzrostu mogą mieć trwały wpływ na ich właściwości.[5] Nie mamy natomiast badania, które pozwala uczciwie powiedzieć:

„każdy koń zajeżdżony przed czwartym rokiem będzie cierpiał na choroby ortopedyczne na starość”.

Możemy powiedzieć coś innego:

sposób, w jaki obciążamy rozwijające się ciało, ma znaczenie również później.

To, co robimy z rosnącym koniem, zostawia ślad. Nie zawsze zły.

7. Długie życie i długie dobre życie

Współczesne konie potrafią żyć długo. Mamy lepszą diagnostykę, leki, leczenie stomatologiczne, chirurgię, rehabilitację i coraz większą wiedzę o żywieniu. Dwudziestokilkuletni koń nie jest dziś czymś niezwykłym. Tylko sam wiek niewiele mówi o jego dobrostanie. U starszych koni problemy układu ruchu i kulawizny należą do istotnych przyczyn pogorszenia jakości życia oraz decyzji o eutanazji.[16]

Zatem, koń może żyć długo i przez wiele lat dobrze się czuć. Może też żyć długo z przewlekłym bólem. Dlatego przy całej naszej zdolności przedłużania życia trzeba zadać jeszcze jedno pytanie:

w jakim stanie chcemy doprowadzić konia do starości?

Jeżeli właściwie prowadzony ruch pomaga mu utrzymywać siłę, koordynację i sprawność, ma to znaczenie także wtedy, kiedy sport dawno przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie.

Długie życie i długie dobre życie to nie to samo.

I być może właśnie tutaj najlepiej widać, dlaczego sposób jazdy ma większe znaczenie niż samo pytanie, czy jeździmy. Koń może przejść na emeryturę w wieku 20 lat. Jego ciało nie przechodzi na emeryturę nigdy.

O końskiej emeryturze będzie osobny artykuł.

8. A może w ogóle powinniśmy zostawić konie w spokoju?

Można pójść jeszcze dalej. Gdyby człowiek nigdy nie zaczął hodować, użytkować i rozmnażać koni, czy koniom byłoby lepiej? To pytanie jest trudniejsze, niż wygląda.

Współczesne konie domowe są w ogromnej mierze produktem kilku tysięcy lat naszej ingerencji. Badania DNA dawnych koni wskazują, że przodkowie współczesnej populacji domowej zaczęli około 2000 r. p.n.e. szybko rozprzestrzeniać się po Eurazji i z czasem zastąpili większość wcześniejszych lokalnych populacji.[6]

Nie możemy cofnąć historii i sprawdzić, czy bez człowieka konie jako grupa przetrwałyby do dziś. Możemy powiedzieć jedno: dzisiejszy świat koni wyglądałby zupełnie inaczej. Historia konia Przewalskiego dobrze pokazuje, jak skomplikowana jest nasza rola.

Koń Przewalskiego zniknął z natury w XX wieku. Do jego zaniku przyczyniły się między innymi presja człowieka, konkurencja ze zwierzętami gospodarskimi i utrata dostępu do zasobów. A później to ludzie uratowali go przed całkowitym wyginięciem. Populacja przetrwała dzięki hodowli zachowawczej, a następnie konie zaczęto ponownie wprowadzać do środowiska naturalnego.[17]

Człowiek znalazł się więc po obu stronach tej historii. Najpierw pomógł stworzyć zagrożenie. Potem pomógł naprawić jego skutki. I tutaj można zadać jeszcze bardziej niewygodne pytanie. Załóżmy, że dzięki ludziom na świecie istnieje dziś znacznie więcej koni, niż istniałoby bez naszej hodowli.

Czy sama liczba zwierząt jest już czymś dobrym?

Przy psach i kotach nie myślimy w taki sposób. Sterylizujemy i kastrujemy część populacji właśnie dlatego, że nie chcemy, żeby rodziły się kolejne zwierzęta, dla których nie będzie dobrych warunków. Nie cieszymy się z samego faktu, że powstało więcej psów. Interesuje nas również, jak będą żyły. Z końmi powinno być podobnie.

Jeżeli hodujemy kolejne konie, a później zapewniamy im odpowiednie żywienie, ruch, kontakt z innymi końmi, opiekę medyczną i trening dostosowany do ich możliwości, ich istnienie może oznaczać dobre końskie życie.

Jeżeli rozmnażamy je, a później część z nich żyje z przewlekłym bólem, jest źle żywiona, izolowana albo użytkowana ponad swoje możliwości — argument „przynajmniej dzięki nam istnieją” robi się bardzo słaby.

Zdanie: „coś, co nie istnieje, nie cierpi” jest argumentem filozoficznym.

Warto jednak mieć je z tyłu głowy, kiedy próbujemy przedstawiać samo istnienie ogromnej populacji koni jako dowód na to, że współistnienie człowieka z koniem jest dla koni korzystne.

Samo to, że dzięki nam jest więcej koni, nie mówi jeszcze, czy zrobiliśmy im dobrze.

9. Czyli przestać jeździć?

Po tym wszystkim nie widzę podstaw do prostego wniosku:

„dla dobra koni trzeba zakazać jazdy konnej”.

Koń potrzebuje ruchu. Jego ciało potrzebuje odpowiednio dawkowanego obciążenia. Zaplanowany trening może budować siłę, wydolność i sprawność. Jazda pod siodłem może być częścią takiego treningu. Tylko człowiek ma tutaj ogromną przewagę. To my wybieramy częstotliwość treningu. My decydujemy o wysokości przeszkody. My zapinamy nachrapnik, skośnik, wypinacze, czarną wodzę, munsztuk i inne elementy sprzętu.

My wybieramy konkurs. My decydujemy, czy dzisiaj zrobimy jeszcze pięć powtórzeń. Koń nie wie, że za trzy tygodnie mamy mistrzostwa. Nie zna naszego planu sportowego. Jego ciało odpowiada wyłącznie na to, co mu rzeczywiście robimy.

Dlatego zanim zaczniemy zastanawiać się nad zakazaniem jeździectwa, można zrobić bardzo dużo rzeczy znacznie bardziej konkretnych.

Lepiej przygotowywać jeźdźców fizycznie.

Stopniować obciążenia. Pilnować regeneracji. Nie zaciskać sprzętu tylko dlatego, że koń może wtedy mniej otworzyć pysk. Dopasowywać wymagania do wieku i możliwości konia. Pozwolić młodemu organizmowi rozwijać się stopniowo. A kiedy sportowy cel człowieka przestaje być dobrym celem dla konia — zmienić cel. Nie ma jednego cudownego wędzidła, jednego wieku rozpoczęcia treningu ani jednego planu pracy odpowiedniego dla wszystkich koni.

Jest za to jedna rzecz, którą możemy powiedzieć całkiem jasno.

Jeżeli decydujemy się wsiąść na konia,

odpowiedzialność za to obciążenie jest po naszej stronie.

Za jego przygotowanie. Za nasze przygotowanie. Za sprzęt. Za trening. Za odpoczynek.

Za umiejętność zauważenia, że koń, którego kupiliśmy do jednego celu, może ostatecznie nadawać się do czegoś zupełnie innego. I wtedy to człowiek powinien zmienić plany. Nie koń swoje ciało.

Koń nie powinien płacić swoim zdrowiem za to, że my chcemy jeździć.

Bibliografia

1. European Commission / EU Platform on Animal Welfare. Guide to good animal welfare practice for the keeping, care, training and use of horses. 2021.
2. Clayton, H. M., MacKechnie-Guire, R., Hobbs, S. J. (2023). Riders' Effects on Horses—Biomechanical Principles with Examples from the Literature. Animals, 13(24), 3854. DOI: 10.3390/ani13243854.
3. Martin, P. i wsp. (2017). Effects of the rider on the kinematics of the equine spine under the saddle during the trot using inertial measurement units: Methodological study and preliminary results. The Veterinary Journal, 221, 6–10. DOI: 10.1016/j.tvjl.2016.12.018.
4. Firth, E. C. (2006). The response of bone, articular cartilage and tendon to exercise in the horse. Journal of Anatomy, 208(4), 513–526. DOI: 10.1111/j.1469-7580.2006.00547.x.
5. te Moller, N. C. R., van Weeren, P. R. (2017). How exercise influences equine joint homeostasis. The Veterinary Journal, 222, 60–67. DOI: 10.1016/j.tvjl.2017.03.004.
6. Librado, P. i wsp. (2021). The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature, 598, 634–640. DOI: 10.1038/s41586-021-04018-9.
7. de Cocq, P., Duncker, A. M., Clayton, H. M., Bobbert, M. F., Muller, M., van Leeuwen, J. L. (2010). Vertical forces on the horse's back in sitting and rising trot. Journal of Biomechanics, 43(4), 627–631. DOI: 10.1016/j.jbiomech.2009.10.036.
8. Schamhardt, H. C., Merkens, H. W., Vogel, V., Willekens, C. (1993). External loads on the limbs of jumping horses at take-off and landing. American Journal of Veterinary Research, 54(5), 675–680.
9. Rivero, J.-L. L. (2007). A scientific background for skeletal muscle conditioning in equine practice. Journal of Veterinary Medicine Series A, 54, 321–332.
10. McKeever, K. H. (2016). Exercise and Rehabilitation of Older Horses. Veterinary Clinics of North America: Equine Practice, 32(2), 317–332. DOI: 10.1016/j.cveq.2016.04.008.
11. MacKechnie-Guire, R. i wsp. (2025). Noseband type and tightness level affect pressure on the horse's face at trot. Equine Veterinary Journal, 57(3), 774–788. DOI: 10.1111/evj.14420.
12. Smith, R. K. W., Goodship, A. E. (2008). The effect of early training and the adaptation and conditioning of skeletal tissues. Veterinary Clinics of North America: Equine Practice, 24(1), 37–51. DOI: 10.1016/j.cveq.2007.11.005.
13. Hines, M. T., Schott, H. C., Bayly, W. M., Leroux, A. J. (1996). Exercise and immunity: a review with emphasis on the horse. Journal of Veterinary Internal Medicine, 10(5), 280–289. DOI: 10.1111/j.1939-1676.1996.tb02063.x.
14. Logan, A. A., Nielsen, B. D. (2021). Training Young Horses: The Science behind the Benefits. Animals, 11(2), 463. DOI: 10.3390/ani11020463.
15. Tanner, J. C., Rogers, C. W., Firth, E. C. (2013). The association of 2-year-old training milestones with career length and racing success in a sample of Thoroughbred horses in New Zealand. Equine Veterinary Journal, 45(1), 20–24.
16. McGowan, C. M., Ireland, J. L. (2016). Welfare, Quality of Life, and Euthanasia of Aged Horses. Veterinary Clinics of North America: Equine Practice, 32(2), 355–367. DOI: 10.1016/j.cveq.2016.04.011.
17. Turghan, M. A., Jiang, Z., Niu, Z. (2022). An Update on Status and Conservation of the Przewalski's Horse: Captive Breeding and Reintroduction Projects. Animals, 12(22), 3158. DOI: 10.3390/ani12223158.
18. Zickl, D. (2025). Te mięśnie są kluczowe dla zachowania młodości. Czy wiesz, jak je wzmacniać? National Geographic Polska, 8 listopada 2025.
19. Volaklis, K. A., Halle, M., Meisinger, C. (2015). Muscular strength as a strong predictor of mortality: A narrative review. European Journal of Internal Medicine, 26(5), 303–310. DOI: 10.1016/j.ejim.2015.04.013.